Przegląd Zachodniopomorski

ISSN: 0552-4245     eISSN: 2353-3021     DOI: 10.18276/pz.2015.3-03
CC BY-SA   Open Access   CEEOL

Lista wydań / z. 3 2015
MABUSE – ŻYD CZY NAZISTA?

Rok wydania:2015
Liczba stron:16 (43-58)
Słowa kluczowe: Caligari Goebbels Fritz Lang dr Mabuse kino niemieckie
Autorzy: Tomasz Kłys
dr hab., prof. UŁ, Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Kultury Współczesnej, Zakład Historii i Teorii Filmu

Abstrakt

Ostatni weimarski film Fritza Langa, Testament doktora Mabuse (Das Testament des Dr. Mabuse / Le Testament du Dr. Mabuse, 1933), dość powszechnie uchodzi za film antynazistowski. Ta renoma jest rezultatem m.in. niedopuszczenia filmu na niemieckie ekrany przez cenzurę Trzeciej Rzeszy oraz wielokrotnie przytaczanej w rozmaitych wariantach opowieści reżysera o jego jakoby natychmiastowej ucieczce z Niemiec w kwietniu 1933 roku po rzekomym spotkaniu z ministrem propagandy, Goebbelsem. W świetle dostępnych po śmierci reżysera dokumentów i znanych dziś faktów wiadomo już, że historia ta jest wymysłem Langa, jego „wyobrażonym filmem”. Na emigracji w USA Lang wzmocnił przekonanie opinii publicznej o antynazistowskim charakterze swego filmu poprzez manipulacje przekładem napisów przy okazji amerykańskiej premieryfrancuskojęzycznej wersji Testamentu doktora Mabuse w roku 1943. Jeszcze większych manipulacji na oryginalnym materiale filmowym reżyser dokonał, gdy na ekrany amerykańskie, pod tytułem The Crimes of Dr. Mabuse, wchodziła w roku 1952niemiecka wersja filmu: antynazistowską wymowę sugerowały bynajmniej nieliteralny przekład niemieckich dialogów w angielskim dubbingu i dokrętka expressis verbis objaśniająca, że akcja filmu toczy się między rokiem 1932 a 1939, gdy Niemcami rządzili „hitlerowscy przestępcy”. To właśnie tych ostatnich, wedle tej interpretacji, uosabia gang Mabusego/Bauma. Wprost przeciwną wymowę sugerowała wersja filmu na krótko dopuszczona przez Goebbelsa na ekrany Trzeciej Rzeszy – dokrętka o charakterze ramy narracyjnej (Rahmenhandlung) sugerowała osadzenie akcji w niedawnych, „mrocznych”czasach Republiki Weimarskiej, gdy krajem rządzili Żydzi…Analiza oryginalnej, pozbawionej manipulacyjnych zabiegów, wersji filmu dowodzi, że Mabuse to „puste miejsce”, które można „wypełnić” odmiennymi politycznymi i kulturowymi sensami, zawsze jednak związanymi z władzą, przemocą, zbrodnią, finansowymi matactwami i zakulisową manipulacją. Może jednak zamiast na siłę znajdować polityczną wymowę filmu, lepiej przyjrzeć się jego afiliacjom estetycznym: fabułą Testament doktora Mabuse dość zastanawiająco przypomina słynny film Roberta Wiene Gabinet doktora Caligari (Das Cabinet des Dr. Caligari, 1919), a próg i kres kina weimarskiego wyznaczają zatem dwa filmy o zbrodniczych psychiatrach, którzy sami popadają w szaleństwo i ostatecznie zostają pacjentami kierowanych przez siebie „domów wariatów”.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Canetti E., Masa i władza, przeł. E. Borg, M. Przybyłowska, Czytelnik, Warszawa 1996.
2.Fischer R., Mörder – meurtrier – murderer: The Multi-lingual Versions of Fritz Lang’s „M”, książeczka dołaczona do edycji DVD filmu Fritza Langa M w serii „Masters of Cinema” (Eureka Entertainment, London 2010).
3.Fritz Lang. Leben und Werk. Bilder und Dokumente, red. R. Aurich, W. Jacobsen, C. Schnauber, Filmmuseum Berlin – Deutsche Kinemathek und jovis Verlag, Berlin 2001.
4.Gunning T., The Films of Fritz Lang: Allegories of Vision and Modernity, BFI Publishing, London 2000.
5.Kalat D., The Strange Case of Dr. Mabuse: A Study of the Twelve Films and Five Novels, McFarland & Company Inc. Publishers, Jefferson (North Carolina) – London 2001.
6.Kierkegaard S., Albo – albo, przeł. J. Iwaszkiewicz, PWN, Warszawa 1976.
7.Kłys T., Dekada doktora Mabuse: Nieme filmy Fritza Langa, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006.
8.Lang F., Autobiography, w: L.H. Eisner, Fritz Lang, Da Capo Press, New York 1986.
9.Lang F., Interviews, red. B.K. Grant, University of Mississippi Press, Jackson 2003.
10.McGilligan P., Fritz Lang: The Nature of the Beast, St. Martin’s Press, New York 1997.
11.Ott F.W., The Films of Fritz Lang, The Citadell Press, Seacaucus (New Jersey) 1979.
12.The Testament of Dr. Mabuse, edycja DVD, The Criterion Collection, New York 2004.
13.Werner G., Fritz Lang and Goebbels: Myth and Facts, „Film Quarterly” Spring 1990.
14.Widdig B., Culture and Inflation in Weimar Germany, University of California Press, Berkeley–Los Angeles–London 2001.