Przegląd Zachodniopomorski

ISSN: 0552-4245     eISSN: 2353-3021    OAI    DOI: 10.18276/pz.2021.36-06
CC BY-SA   Open Access   DOAJ  ERIH PLUS

Lista wydań / t. 36 (65) 2021
Kto spalił Słupsk w marcu 1945 roku? Przypadek pomorskiego miasta zajmowanego przez Armię Czerwoną

Autorzy: Wojciech Skóra ORCID
Akademia Pomorska w Słupsku
Słowa kluczowe: Sowieci Armia Czerwona Pomorze pożary miast Słupsk ziomkostwo
Rok wydania:2021
Liczba stron:41 (151-191)
Cited-by (Crossref) ?:

Informacje dodatkowe

brak plików graficznych i oświadczenia, konieczność poprawy przypisów, wszystko po recenzjach

Abstrakt

Niebroniony przez Niemców Słupsk poniósł podczas wojny bardzo poważne straty. Zmieniły one na zawsze zabudowę miasta. Mieszkańcy – dawni i nowi, Niemcy i Polacy – od kilkudziesięciu lat zadają pytanie: kto zawinił, skoro walk nie było? W historii Słupska pod redakcją Stanisława Gierszewskiego – do dzisiaj podstawowej syntezie dziejów miasta – napisano, że Słupsk został zniszczony w marcu 1945 r. w około 25-30% w wyniku walk czerwonoarmistów z Niemcami; boje te opisano. W okresie PRL w tle tych nieprawdziwych stwierdzeń istniała „historia szeptana”, przekazywana z ust do ust. W jej wykładni to Sowieci podpalili niebroniony Słupsk kilkanaście godzin po zajęciu miasta. Wniosek ten wyprowadzano ze wspomnień Niemców, polskich pionierów Słupska oraz historiografii zachodnioniemieckiej. Od upadku komunizmu wersja „szeptana”, coraz dokładniej opisana i uzasadniona, została powszechnie przyjęta. Przyjmowano ją z goryczą, bo Słupsk, uchodzący za jedno z ładniejszych miast pomorskich, „mógł ocaleć”, jego zniszczeń nie uzasadniały działania wojenne. Kładziono to na karb „zdziczenia Sowietów”. Do zmiany tego przekonania skłaniają wspomnienia Niemców publikowane w latach 50. XX wieku w czasopiśmie „wypędzonych” słupszczan, „Stolper Heimatblatt”. W numerze 6 ukazał się tam list Margarety Dähling. Widziała opisywane wydarzenia, była w centrum Słupska, gdy zaczęło płonąć. I opisała rzeczy zaskakujące, stojące w sprzeczności z powszechnie przyjętymi wyobrażeniami. Wydarzenia w Słupsku, tuż po wkroczeniu Sowietów mogły mieć bardziej złożony przebieg, a sprawcy – inne od zakładanych motywacje. Hipoteza postawiona w tym artykule, po uwzględnieniu wspomnianej relacji niemieckiej, jest następująca: Słupsk zaczął płonąć nocą 7/8 marca w wyniku niemieckiego wysadzenia mostów, jeszcze przed wkroczeniem Sowietów. Niemcy zastawili w Słupsku pułapkę na czerwonoarmistów, w kamienicach Starego Rynku (Markt Platz). Wieczorem 8 marca, gdy Sowieci byli w mieście już kilkanaście godzin, nastąpił wybuch niemieckich materiałów wojskowych na Starym Rynku. Nie wiadomo z jakiej przyczyny, ale prawdopodobna jest detonacja dokonana przez Niemców. W wyniku wybuchu nastąpiły dalsze pożary, a następnie Sowieci przystąpili do systematycznych podpaleń, z zemsty lub aby detonować kolejne możliwe pułapki i zdusić możliwy opór. Metodyczność podpaleń i zaangażowanie całych pododdziałów wskazuje jednak na drugi motyw. Zniszczeń dopełniły przemarsze przez miasto 1 Gwardyjskiej Armii Pancernej Armii Czerwonej, idącej z Koszalina do Gdańska. Jeśli hipoteza ta jest prawdziwa, za spalenie centrum miasta odpowiadaliby i Niemcy, i Sowieci, w trudnej do ustalenia proporcji. Destrukcję miasta rozpoczęli jednak Niemcy.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Archiwalia
2.Biblioteka Akademii Pomorskiej w Słupsku, spuścizna Polskiego Towarzystwa Historycznego, teczka 61, Stanisław Witek, „Wspomnienia z lat 1939-1945 (Jezierzyce, 1964 r.)”.
3.Bundesarchiv Koblenz, Ost-Dok 8 Po, nr 40. Bericht über die Räumung des W.B.K. Stolp und der Wehrmeldeämter Stolp Lauenburg, Rummelsburg und Schlawe, 25 IV 1945 r.
4.Centralne Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej, zespół 7742, inwentarz 62016, sprawa 11, Dziennik operacji wojskowych 1072 Pułku Piechoty.
5.Centralne Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej, zespół 6705, inwentarz 123215, sprawa 11, Dziennik operacji wojskowych 239 Pułku Piechoty.
6.Prasa
7.Красная звезда (Krasnaja Zwiezda), 10.03.1945, 58.
8.Stolper Heimatblatt 2 (1952).
9.Stolper Heimatblatt 2 (1953)
10.Stolper Heimatblatt 2 (1953).
11.Stolper Heimatblatt 3 (1952).
12.Stolper Heimatblatt 3 (1955)
13.Stolper Heimatblatt 3 (1955).
14.Stolper Heimatblatt 4 (1952).
15.Stolper Heimatblatt 4 (1953).
16.Stolper Heimatblatt 5 (1952).
17.Stolper Heimatblatt 6 (1952).
18.Stolper Heimatblatt 6 (1953).
19.Stolper Heimatblatt 7 (1952).
20.Opracowania
21.Adamkiewicz, Leszek. Dymy nad Gdańskiem. Agonia Prus Zachodnich. Zakrzewo: Replika, 2013.
22.Adressbuch Stolp 1938. Słupsk, 1938.
23.Anduła, Kamil. „Bitwa w Pradolinie Redy-Łeby. Działania bojowe sowieckich wojsk pancernych na kierunku Gdyni (6-16 marca 1945 r.)”. Przegląd Historyczno-Wojskowy 4 (2020): 42-83.
24.Anduła, Kamil. 1 Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte. Warszawa: Tetragon, 2015.
25.Artur Sikorski, Krzysztof Skrzypiec, Tomasz Urbaniak. „Rys historyczny”. W: Słupsk w dokumencie archiwalnym, red. Joanna Chojecka, Artur Sikorski, Krzysztof Skrzypiec, Tomasz Urbaniak, 17-18. Koszalin: Archiwum Państwowe w Koszalinie, 2018.
26.Die Vertreibung der deutschen Bevölkerung aus den Gebieten östlich der Oder-Neiße. Augsburg: Weltbild Verlag, 1993, Bd. 1.
27.Dzieje Słupska, Słupsk 1986.
28.Friedrich, Jörg. Pożoga. Bombardowanie Niemiec w latach 1940-1945. Warszawa: MDI Books, 2011.
29.Gierszewski, Stanisław red., Historia Słupska. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1981.
30.Grajczak, Dagmara. „Die Russen kommen... Zajęcie Słupska przez Armię Czerwoną w marcu 1945 r. w relacjach mieszkańców miasta”. W: Słupsk i ziemia słupska od średniowiecza do współczesności, red. Wojciech Skóra, Agnieszka Teterycz-Puzio. Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, 2021, (w druku).
31.Groll, Erhard. Paninka. Paninka oder die Wahlverwandtschaft. Leverkusen: Kremer-Verlag, 1997.
32.Kabatek, Mateusz. Lotnictwo w Słupsku 1912-1945. Słupsk: Stratus, 2016.
33.Kopelev, Lew. No Jail for Thought. Londyn 1977.
34.Kopelew, Lew. Aufbewahren für alle Zeit! Aus Ostpreußen in russische Straflager. Ein Sowjetmajor im Widerstand. Hamburg: Verlag Hoffmann und Campe, 1976.
35.Kopf, Stanisław. Wyrok na miasto. Warszawskie Termopile 1944-1945. Warszawa: Askon, 2001.
36.Leszczyński, Adam. Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania. Warszawa: Grupa Wydawnicza Foksal, 2020.
37.Lindenblatt, Helmut. Pommern 1945. Eines der letzten Kapitel in der Geschichte vom Untergang des Dritten Reiches. Leer: Verlag Gerhard Rautenberg, 1993.
38.Łobacz, Witold. „Rozwój urbanistyczny Słupska (1945-1966)”. W: Z najnowszych dziejów Słupska i ziemi słupskiej (1945-1965), red. Kazimierz Podoski, 159-173, Poznań-Słupsk: Wydawnictwo Poznańskie, 1969.
39.Małkowski, Kazimierz. „Zniszczenia Gdyni w wyniku bombardowań, ostrzału artyleryjskiego i walk od pierwszego do ostatniego dnia II wojny światowej”, Zeszyty Gdyńskie 5 (2010): 77-84.
40.Merridale, Catherine. Wojna Iwana. Armia Czerwona 1939-1945, Poznań: Rebis, 2007.
41.Murawski, Erich. Bój o Pomorze. Ostatnie walki obronne na wschodzie. Oświęcim: Napoleon V, 2017.
42.Pagel, Karl-Heinz. Stolp in Pommern - eine ostdeutsche Stadt. Ein Buch über unsere pommersche Heimat. Lübeck, 1977.
43.Podoski, Kazimierz red. Z najnowszych dziejów Słupska i ziemi słupskiej 1945-1965. Poznań-Słupsk: Wydawnictwo Poznańskie, 1969.
44.Romanow, Zenon. „Zajęcie Słupska przez Armię Czerwoną w 1945 roku”. W: Życie dawnych Pomorzan I, red. Wojciech Łysiak, 237-246. Bytów-Poznań: Wydawnictwo Eco, 2001.
45.Sakson, Andrzej. „Wielki symbol polskiej klęski, czyli uwagi o demitologizacji Ziem Odzyskanych i marginalizacji Ziem Zachodnich i Północnych”. W: „Ziemie Odzyskane”. W poszukiwaniu nowych narracji, red. Emilia Kledzik, Maciej Michalski, Małgorzata Praczyk, 145-158. Poznań: Uniwersytet Adama Mickiewicza, 2018.
46.Sobczak, Janusz. Hitlerowskie przesiedlenia ludności niemieckiej w dobie II wojny światowej. Poznań: Instytut Zachodni, 1966.
47.Sołżenicyn, Aleksander. Pruskie noce. Warszawa: Ośrodek Karta, 2018.
48.Szalewska, Elżbieta. Słupsk. Podstawy kształtowania ładu przestrzennego. Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, 2002.
49.Tajemnice walizki generała Sierowa. Dzienniki pierwszego szefa KGB 1939-1963. Konstancin: Rea-Sj, 2019.
50.Wolski, Janusz. „Rozstrzelanie 22 więźniów w Słupsku”. W: Zbrodnie hitlerowskie na ziemi koszalińskiej w latach 1933-1945, red. Andrzej Czechowicz, 124-132. Koszalin, 1968.
51.Zander, Klaus. Kinderland ist abgebrannt. Erlebnisse eines kleinen pommerschen Jungen in den Jahren 1940-1946, bmw: Berlin epubli GmbH, 2011.
52.Netografia
53.„72 rocznica powrotu Słupska do Polski”, http://www.koszalin.ap.gov.pl/72-rocznica-powrotu-slupska-do-polski/, dostęp 25 I 2021).