Acta Iuris Stetinensis

Wcześniej: Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Acta Iuris Stetinensis

ISSN: 2083-4373     DOI: 10.18276/ais.2018.21-03
CC BY-SA   Open Access   DOAJ

Abstrakt

Tematem artykułu jest sporna w nauce prawa karnego problematyka wzajemnej relacji między istotą czynu zabronionego (niem. Tatbestand) a pozostałymi elementami struktury przestępstwa, tj. bezprawnością czynu oraz winą. Autor szczególną uwagę poświęca zagadnieniu charakteru relacji między stroną podmiotową czynu zabronionego i winą. Ma to związek z wysuwaną w nauce polskiej tezą o konieczności radykalnej separacji tych płaszczyzn, która jest realizowana w przepisach polskiego kodeksu karnego z 1997 roku. Charakterystyczne dla takiego stanowiska są regulacje, których przedmiotem jest błąd co do znamienia sytuacji wyłączającej bezprawność czynu (art. 29) oraz błąd co okoliczności stanowiącej znamię typu (art. 28 § 1 w brzmieniu nadanym nowelizacją z 20 lutego 2015 r.). U podstaw tych regulacji leży założenie, że znamiona podmiotowe (umyślność i nieumyślność) należą wprawdzie do zespołu znamion typu czynu zabronionego, jednakże nie mają żadnego konstytutywnego znaczenia zarówno przy ustalaniu bezprawności czynu, jak i winy sprawcy. Umyślność i nieumyślność są ostro oddzielone od winy (rozumianej „czysto normatywnie”). W takim ujęciu zespół znamion typu czynu zabronionego (istota czynu) ma charakter deskryptywny i jest wolny od jakiegokolwiek wartościowania. Stanowisko takie prezentował w nauce niemieckiej twórca „finalizmu” H. Welzel, a w nauce polskiej A. Zoll. Autor artykułu przeprowadza analizę poglądów H. Welzla po jego „ontologicznym zwrocie” w szóstej dekadzie XX wieku. Denormatywizacja pojęcia m.in. umyślności na płaszczyźnie znamion typu czynu zabronionego, jego oddzielenie od każdego kontekstu wartościującego doprowadziło finalistów do przyjęcia tzw. ścisłej teorii winy (die strenge Schuldtheorie). Podobnie rzecz przedstawia się na gruncie systematyki przestępstwa akceptowanej w ośrodku krakowskim (A. Zoll). Urojenie znamienia okoliczności wyłączającej bezprawność nie wyłącza bezprawia czynu umyślnego i rozstrzygane jest wyłącznie na płaszczyźnie winy (art. 29 polskiego kodeksu karnego). Wyrazem poglądu o konieczności denormatywizacji znamion podmiotowych typu jest również nowe brzmienie art. 28 § 1. Autor opracowania prezentuje stanowisko odmienne, opowiadając się za społeczno- wartościującym (normatywnym) ujęciem istoty czynu i umyślności (zamiaru). Oznacza to, że przy określaniu przedmiotu zamiaru (świadomości sprawcy) są lub mogą być istotne nie tylko „okoliczności faktyczne” będące podstawą znamion typu, ale również ich społeczny (normatywny) kontekst i znaczenie, świadomość społecznej szkodliwości), a być może nawet ocena prawna czynu. Pominięcie tego całego kontekstu (umyślność ujęta „naturalistycznie”) prowadzi zaś do tzw. ścisłej teorii winy. Zdaniem Autora, trafna jest koncepcja całkowitego wyłączenia bezprawia umyślnego: w wyniku urojenia znamienia kontratypu sprawca chce obiektywnie czegoś zgodnego z prawem. Jednocześnie umyślność musi znaleźć swoje miejsce (również) na płaszczyźnie winy (kompleksowa, psychologiczno-normatywna teoria winy). Realizacja znamion typu niesie ze sobą zarówno ujemną ocenę w sferze bezprawia (bezprawności), jak i winy. Na obydwu płaszczyznach pełni ona funkcję „wskaźnikową”, a więc typizacja czynu obejmuje również elementy zawinienia. Zdaniem Autora, zamiar bezpośredni należy lokować zarówno w bezprawiu, jak i winie. Kompleksowy, mieszany charakter można również wykazać w przypadku tzw. zamiaru ewentualnego oraz nieumyślności. Dlatego Autor krytycznie ocenia postulaty rezygnacji z kompleksowych konstrukcji lekkomyślności i niedbalstwa oraz wspomnianą wyżej nowelizację art. 28 § 1 kodeksu karnego. Jego zdaniem, swego rodzaju domniemanie winy umyślnej może wynikać z wartościującego charakteru umyślności (funkcja w obszarze winy). Konsekwentna denormatywizacja pojęcia nieumyślności (dawnej „lekkomyślność”, „niedbalstwo”) doprowadziła w nauce polskiej do konstatacji, że strona podmiotowa „nieumyślności” to po prostu „brak zamiaru”. Nowe brzmienie art. 28 § 1 kodeksu karnego wraz z określonym otoczeniem normatywnym i jego wykładnią (negatywne sformułowania art. 1 § 3 i 28 § 1, obiektywistyczna interpretacja art. 9§2) prowadzi do niedającego się zaakceptować na gruncie prawa karnego demokratycznego państwa prawnego rezultatu: przyjęcia domniemania winy nieumyślnej na podstawie realizacji li tylko znamion przedmiotowych czynu zabronionego. Potrzeba pozytywnego ustalania możliwości przewidzenia sprawcy na podstawie konkretno-indywidualnie (subiektywnie) interpretowanej przesłanki art. 9 § 2 kodeksu karnego („mógł przewidzieć”) wynika z braku wskaźnikowej funkcji nieświadomej nieumyślności, realizacja znamion takiego typu nie niesie ze sobą ujemnie ocenianej decyzji sprawcy.
Pobierz plik

Plik artykułu

Bibliografia

1.Haft F., Der doppelte Irrtum im Strafrecht, „Juristische Schulung” 1980.
2.Jescheck H.-H., Aufbau und Stellung des bedingten Vorsatzes im Verbrechensbegriff,
3.w: Existenz und Ordnung. Festschrift für Erik Wolf zum 60. Geburtstag, Frankfurt
4.am Main 1962.
5.Jescheck H.-H, Rozwój i obecny stan nauki o winie nieumyślnej w Republice Federalnej
6.Niemiec i w Polsce, „Palestra” 1979, nr 11–12.
7.Jescheck H.-H., Weigend Th., Lehrbuch des Strafrecht. Allgemeiner Teil, Berlin 1996.
8.Jędrzejewski Z., Bezprawność jako element przestępności czynu. Studium na temat struktury przestępstwa, Warszawa 2009.
9.Jędrzejewski Z., Usytuowanie zamiaru ewentualnego w strukturze przestępstwa, w: Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, red. V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz, Warszawa 2010.
10.Jędrzejewski Z., Artykuł 28§1 KK po nowelizacji z dnia 20 lutego 2015 r. Uwagi na temat konieczności oddzielania strony podmiotowej czynu zabronionego od winy, „Studia Iuridica” 2016, t. 65.
11.Jędrzejewski Z., Strona podmiotowa i wina, przedmiot oceny i ocena a tzw. ścisła teoria winy, w: Prawo wobec problemów społecznych. Księga Jubileuszowa Profesor Eleonory Zielińskiej, red. B. Namysłowska-Gabrysiak, K. Syroka-Marczewska, A. Walczak-Żochowska, Warszawa 2016.
12.Jędrzejewski Z., Okoliczności wyłączające bezprawność. Zagadnienia ogólne, w: System Prawa Karnego, t. 4 Nauka o przestępstwie. Wyłączenie i ograniczenie odpowiedzialności karnej, wyd. II, red. L. Paprzycki, Warszawa 2016.
13.Jędrzejewski Z., Struktura przestępstwa. §5 Bezprawność, w: System Prawa Karnego, t. 3, Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności, wyd. II, red. R. Dębski, Warszawa 2017.
14.Kardas P., Problem usprawiedliwienia błędu a podstawy wyłączenia winy, w: Okoliczności wyłączające winę. Materiały VI Bielańskiego Kolokwium Karnistycznego, red. J. Majewski, Toruń 2010.
15.Kunert K.H., Die normativen Merkmale der strafrechtlichen Tatbestände, Berlin 1958.
16.Majewski J., Nieumyślność a brak umyślności, w: Nieumyślność. Pokłosie VIII Bielańskiego Kolokwium Karnistycznego, red. J. Majewski, Toruń 2012.
17.Roxin C., Offene Tatbestände und Rechtspflichtmerkmale, Hamburg 1959.
18.Roxin C., Zur Kritik der finalen Handlungslehre, „Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft” 1962, Bd. 74.
19.Schaffstein F., Soziale Adäquanz und Tatbestandslehre, „Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft” 1960, Bd.72.
20.Welzel H., Studien zum System des Strafrechts, „Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft” 1938, Bd. 58.
21.Welzel H., Aktuelle Strafrechtsprobleme im Rahmen der finalen Handlunglehre, Karlsruhe 1953.
22.Welzel H., Das Deutsche Strafrecht. Eine systematische Darstellung, 11 Aufl. Berlin 1969.
23.Wróbel W., Wina i zawinienie a strona podmiotowa czynu zabronionego, czyli o potrzebie posługiwania się w prawie karnym pojęciem winy umyślnej i winy nieumyślnej, w: Przestępstwo – kara – polityka kryminalna. Problemy tworzenia i funkcjonowania prawa. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora Tomasza Kaczmarka, red. J. Giezek, Kraków 2006.
24.Zoll A., Okoliczności wyłączające bezprawność czynu, Warszawa 1982.
25.Zoll A., Ogólne zasady odpowiedzialności karnej, „Państwo i Prawo” 1990, nr 10.